Ετος Κωνσταντίνου Καβάφη το 2013. Ο Καβάφης ανήκει στους κορυφαίους ποιητές του Νέου Ελληνισμού. Εμφυτα ποιητικός, φιλοσοφικός, συμβολικός, ιστορικός και μουσικός ο ποιητής, μας μυεί σε μια ιδιότυπη μαγεία, η οποία δεν προέρχεται από τη λεξιθηρία ή τους νεολογιοσμούς, ούτε από τα εντυπωσιακά λογοτεχνικά σχήματα και τη συμμετρία των στίχων, όπως συμβαίνει σε άλλους σημαντικούς ποιητές μας.
του Στέλιου Συρμόγλου
Ο Καβάφης, όπως και κάθε παραγματικά μεγάλος ποιητής, είναι ανεπανάληπτος. Για το διάσημο Αλεξανδρινό, ποίηση είναι η ανάπλαση του ισχύοντος, η μουσική του άρρητου νοήματος, το βάθος της ίδιας της ζωής, από τις οριακές της εκδιπλώσεις μέχρι τα απλά περιστατικά. Αλεξανδρινός αλλά με ρίζες στο Βυζάντιο ο Καβάφης, γνώριζε καλά το παρελθόν του ελληνισμού και κυρίως την άπλωση των ελληνιστικών χρόνων, την ακμή και την παρακμή των βασιλείων και των πόλεων, την τραγωδία των προσώπων μπροστά στο ξεγέλασμα της μοίρας, μπροστά στην τραγική τροπή της ιστορίας και τη ματαιότητα των προσπαθειών.Στα σχετικά μικρά και λίγα στον αριθμό ποιήματά του ο Καβάφης αφηγείται μουσικά απέραντους κόσμους και υπαινίσσσεται μύριες ατελείωτες ιστορίες, που ανακυκώνονται ατελεύτητα στον ιστορικό χρόνο. Ο Καβαφικός χρόνος είναι κυκλικός, όπως ο χρόνος των μεγάλων ποιητών του παγανισμού. Γι' αυτό στρέφεται και τρέφεται από το παρελθόν, το οποίο όμως καθιστά ποιητικό παρόν, μουσικοσυγκινησιακή ανάλαμψη, που θα βυθίσει με τη σειρά της στα περασμένα, των οποίων ο μυστικός απόηχος επανάγει στο παρόν.
Για τον Καβάφη, ο ιστορικός τόπος του παρελθόντος δεν είναι ένα απλό μνημείο πλουτισμένο με μνήμες. Αποτελεί το ομιλέιν του παρελθόντος, συνιστά τη φωνή του, η οποία έχει άμεση σχέση με το παρόν. Το ομιλείν του παρελθόντος όμως υποκρύβει κάποιο Νόημα, ερμητικό κατά βάθος, το οποίο ο ποιητής οφείλει να αποκρυπτογραφήσει, όχι ως φιλόσοφος, αλλά ως μουσικός των φθόγγων και των λέξεων. Ετσι ακριβώς η μαγεία των ιστορικών γεγονότων γίνεται υποβλητική και διαχέεται στη συνείδηση ως μυστική αύρα έμπνευσης.
Ηδη αναγγέλεται η υποκειμενική αίσθηση της ζωής, της δράσης, της ιστορίας, της ματαιότητας της, αλλά και του νοήματός της ταυτόχρονα. Ο Καβάφης δεν νοηματοδοτεί ποιητικά τον ιστορικό αχό ως εκφραστής κάποιου νοήματος. Εμπνέεατι από αποσπασματικές διαθλάσεις του παρελθόντος, τις αποδίδει μουσικά και ποιητικά, σαν γεύση κοινωνίας του χθές με το σήμερα, υπαινισσόμενος ταυτόχρονα με τραγικό μεγαλείο της ματαιότητας και της φθοράς.
Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη συνθέτουσα της φιλοσοφικής θέας του ποιητή. Πρόκειται για την ποίηση που εκφράζει συμβολικά αλήθειες ζωής, πέρα από κάθε ιστορική αναφορά. Αυτά τα ποιήματα κυρίως χάρισαν στον Καβάφη τη δόξα του ποιητή, γιατί εγγίζουν οριακές καταστάσεις της συνείδησης και αποκαλύπτουν παράλληλα υψηλή τέχνη μες προσωπική σφραγίδα και δωρεά. Σε "μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο Οχι να πούνε". Φανερώνεται αμέσως όποιος το έχει έτοιμο μέσα του το Ναι και λέγοντάς το πέρα πηγαίνει στην τιμή και στη πεποίθησή του. Ο αρνηθείς μετανιώνει. Αν ρωτιούνταν πάλι, όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως, τον καταβάλλει εκείνο το "όχι", το σωστό σε όλη την ζωή του...
Κατανοούμε γιατί ο Καβάφης είναι πρωτοποριακός ποιητής: Δεν υποδουλώθηκε σε ιδεολογισμούς, αλλά εξέφρασε ποιητικά μεγάλες ιδέες και αλήθειες της ζωής. Αλήθειες τις οποίες όλοι μας ζούμε, χωρίς ωστόσο να είμαστε σε θέση να τις εκφράσουμε ποιητικά και μάλιστα με μεγαλόπρεπη λιτότητα και υπαινικτικό μεγαλείο. Οι λίγες σκέψεις που προηγούνται αναφέρονται σε κύριες προσφορές της ποίησης του Καβάφη, χωρίς φυσικά να εξαντλούν την προοπτική της και χωρίς να υπεισέρχονται σε αδυναμίες της.
Αξίζει να προβούμε σε μια σύντομη και γενικότερη εκτίμηση, η οποία θα αναφέρεται στο φιλοσοφικό Καβάφη. Είναι φιλοσοφικός και φιλοσοφημένος οπωσδήποτε, όχι τόσο γιατί στάθηκε σε ιδιαίτερα φιλοσοφικά θέματα ή προβλήματα, αλλά γιατί τα παρουσίασε κατά τον τρόπο του, ο οποίος είναι ανεπανάληπτος ως τέχνη. Τα εναύσματα που κινούν τον ποιητικό λόγο είναι πάντα σχεδόν κοινά.
Η ποιητική θέα, ωστόσο, ποικίλει κατά την έμπνευση και τις ικανότητες του ποιητή. Πέρα από το πεσσιμισμό του, από την ιστορική του περίπτωση ή και το διεστραμμένο ηδονισμό του, ο Καβάφης είναι ποιητής της πληρωμένης νοσταλγίας και του μουσικού λόγου, που εκφράζεται με ασυνήθιστη λιτότητα και υποβλητικότητα. Μακρινός επίγονος των Αλεξανδρινών σχολιαστών και μυστικών, διαχέεται στο μεγάλο παρελθόν του ελληνιοσμού, για να αναδύεται οικουμενικά, συμβολικά, μυστικά και οπωσδήποτε μουσικοποιητικά.