Αρχή της μη επαναπροώθησης (non-refoulement), υποχρεώσεις - ερμηνείες - λύσεις

Η πιο ουσιώδης συνιστώσα του καθεστώτος του πρόσφυγα και του ασύλου είναι η προστασία ενός ατόμου από την επιστροφή σε μια χώρα όπου έχει λόγο να φοβάται τη δίωξη. Η προστασία αυτή εκφράστηκε με την αρχή της "μη επαναπροώθησης".

υποναυάρχου ε.α.
προέδρου Κοινωνίας Αξιών

Η αρχή αυτή ως θεμελιώδης αρχή του διεθνούς δικαίου, απαγορεύει σε μια χώρα που δέχεται αιτούντες άσυλο να τους επιστρέψει σε μια χώρα στην οποία θα υπήρχε πιθανός κίνδυνος διώξεων βάσει «φυλετικής, θρησκείας, εθνικότητας, ιδιότητας μέλους συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας ή πολιτικής άποψης».

1. ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ ΤΗΣ ΜΗ ΕΠΑΝΑΠΡΟΩΘΗΣΗΣ

α. Η Εγκαθίδρυση της Αρχής

Η αρχή της μη επαναπροώθησης έχει καθοριστεί σε μια σειρά διεθνών πράξεων που αφορούν τους πρόσφυγες, τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε περιφερειακό επίπεδο.

Το άρθρο 3 της Σύμβασης του 1933 σχετικά με το Διεθνές Καθεστώς των Προσφύγων περιελάμβανε την πρώτη μνεία της μη επαναπροώθησης στο διεθνές δίκαιο και εμπόδισε τα κράτη μέλη να απομακρύνουν τους πρόσφυγες που διαμένουν νόμιμα ή να απομακρύνουν τους πρόσφυγες, στα σύνορα της χώρας καταγωγής τους. Η συνθήκη αυτή επικυρώθηκε από λίγα μόνο κράτη και απέκτησε λίγη έλξη στο διεθνές δίκαιο.

Η αρχή της "μη επαναπροώθησης" επανεξετάσθηκε ισχυρά ξανά με΄τα τον Β'ΠΠ, λόγω της αποτυχίας πολλών κρατών κατά τη διάρκεια του να παράσχουν ένα ασφαλές καταφύγιο στους πρόσφυγες, οι οποίοι εγκατέλειψαν χώρες ελεγχόμενες από τους ναζιστές.

Η διάταξη που καθορίζει την αρχή αυτή αποτελεί ένα από τα βασικά άρθρα της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών του 1951, στα οποία δεν επιτρέπονται επιφυλάξεις. Πρόκειται επίσης για υποχρέωση βάσει του άρθρου 1 (1) του Πρωτοκόλλου του 1967. Ως αρχή δε του Εθιμικού Διεθνούς Δικαίου, ισχύει και για τα κράτη που δεν είναι μέρη της Σύμβασης του 1951 για το καθεστώς των προσφύγων ή του πρωτοκόλλου του 1967.

Το άρθρο 33 περιλαμβάνει τις ακόλουθες δύο παραγράφους (1 & 2), οι οποίες ορίζουν την απαγόρευση της απέλασης ή της επιστροφής ενός πρόσφυγα:
33.1 "Κανένα Συμβαλλόμενο Κράτος δεν θα επιστρέψει ή θα απωθήσει (« refouler ») έναν πρόσφυγα με οποιονδήποτε τρόπο στα σύνορα των εδαφών όπου η ζωή ή η ελευθερία του θα απειληθούν λόγω της φυλής , της θρησκείας , της ιθαγένειάς του , της ιδιότητας μέλους συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας ή της πολιτικής γνώμη . "
33.2 "Ωστόσο, ο πρόσφυγας δεν μπορεί να διεκδικήσει το ευεργέτημα της παρούσας διάταξης, όταν υπάρχουν βάσιμοι λόγοι για να θεωρηθεί ως κίνδυνος για την ασφάλεια της χώρας στην οποία βρίσκεται ή έχει καταδικαστεί με τελική απόφαση για ιδιαίτερα σοβαρό έγκλημα και αποτελεί κίνδυνο για την κοινότητα της χώρας αυτής."

Το Πρωτόκολλο του 1967 σχετικά με το καθεστώς των προσφύγων τροποποίησε το άρθρο 33 και δημιούργησε έναν ευρύτερο ορισμό για τους πρόσφυγες, όπως παρακάτω:
«Εξαιτίας του βάσιμου φόβου του να διωχθεί, λόγω φυλής, θρησκείας, ιθαγένειας, ιδιότητας μέλους συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας ή γνώμης, είναι εκτός της χώρας της εθνικότητάς του και δεν είναι σε θέση ή, εξαιτίας αυτού του φόβου, δεν είναι πρόθυμος να κάνει χρήση της προστασίας της χώρας αυτής ή που δεν έχει ιθαγένεια και είναι εκτός της χώρας της προηγούμενης συνήθους διαμονής του ως αποτέλεσμα τέτοιων γεγονότων, δεν είναι σε θέση ή, εξαιτίας αυτού του φόβου, δεν επιθυμεί να επιστρέψει σ 'αυτήν.»

β. Επισημάνσεις επί της Αρχής

Σημαντικά σημεία είναι ότι:
• Η μη επαναπροώθηση, όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, αποτελεί εγγενή διένεξη που αφορά την κρατική κυριαρχία, γιατί στην ουσία περιορίζει το δικαίωμα ενός κράτους να ασκεί τον έλεγχο των δικών του συνόρων και εκείνων που κατοικούν εντός αυτών.

Όμως υπάρχει ένα σημαντικό κενό για τις υποχρεώσεις της χώρας που τους δέχεται, στις περιπτώσεις αφενός που δεν έχουν περάσει τα σύνορα της χώρας αυτής (που μεταβαίνουν) και δεν έχουν μπει στην κυριαρχία της και αφετέρου όταν προέρχονται από ασφαλή χώρα (ενδιάμεση ή όχι) όπου δεν κινδυνεύει η ζωή τους και η ελευθερία τους.

• Επίσης σε δίκες που έγιναν (σε σχέση με τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο), η μη επαναπροώθηση θεωρήθηκε ως ξεχωριστό δικαίωμα, το οποίο θα μπορούσε να περιορισθεί υπό ορισμένες συνθήκες, όπως αυτές που αναφέρονται στο ως άνω άρθρο 33.2 της Σύμβασης του 1951.

• Σε αντίθεση με άλλες διατάξεις της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών του 1951, η εφαρμογή της διάταξης του άρθρου 33 δεν εξαρτάται από τη νόμιμη διαμονή του πρόσφυγα στο έδαφος συμβαλλόμενου κράτους.

• Η διατύπωση «όπου η ζωή ή η ελευθερία του θα απειληθούν» στον ορισμό του πρόσφυγα στην Σύμβαση έναντι της διατύπωσης «βάσιμος φόβος δίωξης» στο Πρωτόκολλο, έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης συζήτησης. Η διαφορετική διατύπωση εισήχθη για να καταστεί σαφές ότι η αρχή της μη επαναπροώθησης ισχύει όχι μόνο για τη χώρα προέλευσης αλλά για οποιαδήποτε χώρα όπου ένα άτομο έχει λόγο να φοβάται τη δίωξη.

γ. Σύμβαση για τα Βασανιστήρια και Μη - Επαναπροώθηση

Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αναγνώρισε τη αρχή της μη επαναπροώθησης ως προκύπτουσα από τις προβλέψεις για την απαγόρευση των βασανιστηρίων.

• Το άρθρο 3 της σύμβασης του 1984 κατά των βασανιστηρίων (Convention against Torture and other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment) έκρινε ότι η μη επαναπροώθηση προκύπτει από τις ευρύτερες προβλέψεις για την προστασία από τα βασανιστήρια και την απάνθρωπη μεταχείριση.
• Δεδομένου ότι η απαγόρευση των βασανιστηρίων είναι jus cogens (αρχή του διεθνούς δικαίου που βασίζεται σε αξίες που θεωρούνται θεμελιώδεις για τη διεθνή κοινότητα και δεν μπορεί να παραμεριστεί), η σύνδεση αυτή των βασανιστηρίων με την επαναπροώθηση καθιστά την απαγόρευση της επαναπροώθησης απόλυτη
• Μία μεγάλη πλευρά νομικών αμφισβητεί το απόλυτο της αρχής, όταν θίγονται οι σκοποί της κρατικής ασφάλειας.
• Υπήρξαν όμως δικαστικές αποφάσεις (υποθέσεις Soering και Chahal κατά Ηνωμένου Βασιλείου) και ερμηνείες των διεθνών συνθηκών στη δεκαετία του 1980, όπου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων περιόρισε την κρατική κυριαρχία υπέρ της προστασίας των προσώπων που θα μπορούσαν να επαναπροωθηθούν.
• Επίσης μία σημαντική διάκριση είναι ότι σε αντίθεση με το πολιτικό άσυλο , το οποίο ισχύει για όσους μπορούν να αποδείξουν έναν καλά τεκμηριωμένο φόβο δίωξης που βασίζεται σε συγκεκριμένη κατηγορία ατόμων για λόγους πολιτικών διώξεων, η μη επαναπροώθηση αναφέρεται στον γενικό επαναπατρισμό ατόμων, συμπεριλαμβανομένων των προσφύγων σε εμπόλεμες ζώνες και άλλες καταστροφές .

Δ. ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΗ – ΕΠΑΝΑΠΡΟΩΘΗΣΗ ΣΤΟΝ 20 ΑΙΩΝΑ

1) Το άρθρο ΙΙΙ της «Asian-African Legal Consultative Organization's Principles» του 1996 (known as the Asian-African Legal Consultative Committee).
2) Η σύμβαση του ΟΑΕ που διέπει τις ειδικές πτυχές των προβλημάτων των προσφύγων στην Αφρική του 1969
3) Σύμφωνα με το άρθρο 3 (2) της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Έκδοσης του 1957(European Convention on Extradition) και το άρθρο 4 παράγραφος 5 της Διαμερικανικής Σύμβασης για την Έκδοση του 1981(Inter-American Convention on Extradition) , η αρχή της μη επαναπροώθησης εφαρμόζεται επίσης στις περιπτώσεις έκδοσης, στις οποίες ένα πρόσωπο πιστεύεται ότι θα δικασθεί ή θα αντιμετωπισθεί συγκεκριμένα με βάση έναν από τους τομείς οι οποίοι προστατεύονται από την συνθήκη περί βασανιστηρίων.
4) Επίσης, σε παγκόσμιο επίπεδο, στην Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών για το εδαφικό άσυλο (εγκρίθηκε ομόφωνα από την ΓΣ/ΟΗΕ το 1967), στο άρθρο 3 (1) αναφέρεται ότι:
"Κανένα πρόσωπο που αναφέρεται στο άρθρο 1 παρ. 1 δεν υπόκειται σε μέτρα όπως απόρριψη στα σύνορα ή εάν έχει ήδη εισέλθει στο έδαφος στο οποίο ζητεί άσυλο απέλαση ή υποχρεωτική επιστροφή σε οποιοδήποτε κράτος στο οποίο μπορεί να υποβληθεί σε διώξεις. "
5) Στο άρθρο 22 (8) της Αμερικανικής Σύμβασης για τα δικαιώματα του ανθρώπου που εγκρίθηκε τον Νοέμβριο του 1969.
6) Στο ψήφισμα σχετικά με το άσυλο για τα άτομα που κινδυνεύουν από τη δίωξη, που εγκρίθηκε από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης στις 29 Σεπτεμβρίου 1967, συνιστάται στις κυβερνήσεις των κρατών μελών να ακολουθούν τις ακόλουθες αρχές:
• «Θα πρέπει να ενεργούν σε ένα ιδιαίτερα φιλελεύθερο και ανθρωπιστικό πνεύμα σε σχέση με τα άτομα που ζητούν άσυλο στην επικράτειά τους».
• «Με το ίδιο πνεύμα, θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι κανένας δεν θα υπόκειται σε άρνηση εισόδου στα σύνορα, απόρριψης, απέλασης ή οποιουδήποτε άλλου μέτρου που θα είχε ως αποτέλεσμα να τον αναγκάσει να επιστρέψει ή να παραμείνει σε ένα έδαφος όπου θα ήταν που κινδυνεύουν από δίωξη λόγω φυλής, θρησκείας, εθνικότητας, ιδιότητας μέλους συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας ή πολιτικής άποψης ».
7) Τέλος, στις αρχές σχετικά με τη μεταχείριση των προσφύγων που υιοθέτησε η Νομική Συμβουλευτική Επιτροπή Ασίας-Αφρικής κατά την όγδοη σύνοδο της στην Μπανγκόκ το 1966. αναφέρεται ότι:

2. ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΟΝ 21 ΑΙΩΝΑ

Μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη, και των μεγάλων ροών προσφύγων που πυροδότησαν πόλεμοι και εμφύλιες συγκρούσεις στην Μέση Ανατολή και στην Αφρική, τα κράτη ανακίνησαν το ζήτημα των επαναπροωθήσεων προς όφελος της εθνικής ασφάλειας, καθώς η επαναπροώθηση και ο επαναπατρισμός είναι η αποτελεσματικότερη μέθοδος προστασίας για ένα κράτος από προσφυγες και μετανάστες οι οποίοι αποτελούν αξιόπιστη απειλή.

Επιπλέον, νεώτερες συνθήκες που υπήρξαν μεταξύ των κρατών, περιλαμβάνουν συγκεκριμένες υποχρεώσεις για την επαναπροώθηση ή μη και για τις ουσιώδεις περιστάσεις μη επαναπροώθησης.

Αυτοί οι παράγοντες οδήγησαν τα μεμονωμένα κράτη και την Ευρωπαϊκή Ένωση να αναζητήσουν τρόπους περιορισμού της αρχής της μη επαναπροώθηση που να εξισορροπούν την σχέση ασφάλειας των κρατών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Σήμερα, η αρχή της «μη επαναπροώθησης» όπως καθορίζεται σε όλες τις προαναφερθείσες συνθήκες, συμβάσεις και συμφωνίες, δεν εμπόδισε ορισμένες χώρες (αν και έχουν υπογράψει τις συμφωνίες αυτές), για επαναπατρισμό και απέλαση προσώπων, σε επικράτειες που κινδυνεύουν και στα χέρια δυνητικών διωκτών.

3. ΕΞΑΙΡΕΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΗ-ΕΠΑΝΑΠΡΟΩΘΗΣΗΣ

Μολονότι η αρχή της μη επαναπροώθησης έχει βασικό χαρακτήρα, αναγνωρίζεται ότι υπάρχουν ορισμένες περιπτώσεις στις οποίες μπορεί νομίμως να γίνει εξαίρεση από την αρχή αυτή. Έτσι, το άρθρο 33 παρ. 2 της Σύμβασης του 1951 για τους πρόσφυγες προβλέπει ότι:
«Το πλεονέκτημα της ως άνω παραγράφου (του άρθρου 33 παρ. 1) δεν μπορεί να αξιωθεί από πρόσφυγες, για τους οποίους υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να θεωρηθούν ως κίνδυνοι για την ασφάλεια της χώρας στην οποία βρίσκονται ή που, αφού καταδικάστηκαν με τελική απόφαση για ένα ιδιαίτερα σοβαρό έγκλημα, συνιστούν κίνδυνο για την κοινότητα της χώρας αυτής.»

Βέβαια λόγω των σοβαρών συνεπειών που έχει ένας πρόσφυγας που καλείται να επιστρέψει σε μια χώρα στην οποία κινδυνεύει να υποστεί δίωξη, η εξαίρεση που προβλέπεται στο άρθρο αυτό (33 παρ. 2) πρέπει να εφαρμόζεται με μεγάλη προσοχή. Πρέπει να λαμβάνονται πλήρως υπόψη όλες οι περιστάσεις της υπόθεσης και, όταν ο πρόσφυγας έχει καταδικαστεί για σοβαρό ποινικό αδίκημα, να εξαντλούνται όλοι οι μετριαστικοί παράγοντες και οι δυνατότητες αποκατάστασης και επανένταξης στην κοινωνία.

4. ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ - Η ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΕΕ

Σήμερα τα κράτη έχουν ερμηνεύσει το άρθρο 33 της σύμβασης του 1951 με διάφορους τρόπους και έχουν θεσμοθετήσει αντίστοιχα τις νομικές τους απαντήσεις στα αιτήματα ασύλου. Οι τέσσερις πιο κοινές ερμηνείες είναι:

• Αυστηρή Ερμηνεία: Υποστηρίζει ότι οι υποχρεώσεις μη-επαναπροώθησης ισχύουν μόνο για τους αιτούντες άσυλο που έχουν εισέλθει ήδη φυσικά στα σύνορα ενός κράτους. Τα κράτη που χρησιμοποιούν αυτή την ερμηνεία συχνά θεσπίζουν πολιτικές και διαδικασίες που αποσκοπούν στο να εμποδίσουν τους αιτούντες άσυλο να φθάσουν στα σύνορά τους.

• Με Περιορισμένη Αυστηρότητα : Αυτή η ερμηνεία υποστηρίζει ότι μόνο ορισμένοι πρόσφυγες δικαιούνται προστασία από την μη-επαναπροώθηση. Εάν η χώρα η οποία υποδέχεται κάποιον που αιτείται ασύλου, δεν διαπιστώσει ότι η "ζωή του ή η ελευθερία του θα απειληθεί" με την απαγόρευση ή την επαναπροώθηση, τότε σύμφωνα με την ερμηνεία αυτή της περιορισμένης αυστηρότητας, μπορεί να επιστραφεί νόμιμα στη χώρα προέλευσης (από όπου έρχεται, διαμένει ή κατάγεται).

• Συνεργατική-Συλλογική αντιμετώπιση: (Εν πολλοίς η προσέγγιση της ΕΕ σήμερα). Αυτή η προσέγγιση περιλαμβάνει διεθνείς συνεργασίες, οι οποιες έχουν σχεδιαστεί για να δίνουν την δυνατότητα σε μία χώρα στην οποία αρχικά είχε προσφύγει ένα άτομο αιτούμενο ασύλου, να την διεκπεραιώνει, αναδιανέμοντάς την μεταξύ άλλων χωρών που έχουν συμφωνήσει για την συνεργασία αυτή.
Η προσέγγιση αυτή βασίζεται στη ερμηνεία του άρθρου 33, ότι δηλαδή δεν περιλαμβάνεται η απαίτηση από τα κράτη που λαμβάνουν αρχικά αιτήματα ασύλου να τους επιτρέψουν να παραμείνουν μόνιμα, αλλά μόνο την υποχρέωση να μην τα επαναπροωθήσουν σε μια περιοχή στην οποία καταφανώς αντιμετωπίζουν πιθανό κίνδυνο. Οι συμφωνίες μετεγκατάστασης των προσφύγων μεταξύ των χωρών αυτών που έχουν συμφωνήσει, πρέπει να εξασφαλίζουν ότι δεν θα αποσταλούν από τη νέα χώρα υποδοχής σε χώρα όπου θα κινδυνεύει η ζωή και η ελευθερία τους.

• Συλλογικότητα, αλλά με νόμους για παρεμπόδιση εισόδου σε συγκεκριμένες περιοχές: Αυτή η προσέγγιση δεν αποτελεί ερμηνεία του άρθρου 33, αλλά έναν τρόπο γύρω από αυτό. Συνδυάζει τις αυστηρές και συλλογικές προσεγγίσεις. Τα κράτη που χρησιμοποιούν αυτή την προσέγγιση δημιουργούν περιοχές εντός των συνόρων τους (ή και εκτός όπως κάνει η ΕΕ στην Ελλάδα), σε ζώνες αναμονής (αεροδρόμια-λιμάνια-πλοία κλπ). Οι πρόσφυγες/μετανάστες που προσπαθούν να εισέλθουν σε μία επικράτεια, περιορίζονται αρχικά σε τέτοιες περιοχές και στη συνέχεια προωθούνται σε άλλη χώρα, για να διεκπεραιώσουν τις αιτήσεις ασύλου τους. Όπως και με την παραδοσιακή Συλλογική/Συνεργατική προσέγγιση, ο αιτούμενος ασύλου δεν μπορεί να σταλεί σε μια χώρα στην οποία θα υπάρχει απειλή κατά της ζωής και της ελευθερίας του.

5. ΚΑΤΑΛΗΓΟΝΤΑΣ

Η Ελλάδα σήμερα βρίσκεται στην δίνη της εφαρμογής των διαφορετικών ερμηνείων και προσεγγίσεων από όλα τα κράτη της ΕΕ αλλά και την Τουρκία.

Η Τουρκία δεν είναι χώρα όπου κινδυνεύει η ζωή των προσφύγων/μεταναστών, ώστε να δικαιούνται της εφαρμογής των μέτρων προστασίας τους όταν μετακινούνται στη συνέχεια σε άλλες χώρες.

Εάν δεχθούμε ότι η ζωή τους απειλείται στη Τουρκία, τότε θα πρέπει να υποβληθούν κυρώσεις στη Τουρκία, αρμοδιότητας όχι μόνο της ΕΕ, αλλά και του Συμβουλίου της Ευρώπης, του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου.

Επίσης οι μαζικότατες αναγκαστικές προωθήσεις που κάνει η Τουρκία, τις οποίες όχι μόνο μας απειλεί ότι θα γίνουν αλλά γίνονται κιόλας, όπως δηλώνεται εκβιαστικά από τα πλέον δημόσια χείλη του ίδιου του πρωθυπουργού της, επιρωννύουν στην ανάγκη επιβολής διεθνών κυρώσεων.

Η Ερμηνεία (Συλλογική/Συνεργατική) που δίνει όμως η ΕΕ στο μεταναστευτικό και κυρίως στο ζήτημα των επαναπροωθήσεων, προκρίνει τις συμφωνίες για χρηματοδότηση της Τουρκίας.

Στην περίπτωση δε της Ελλάδος, η λύση που προκρίνει η ΕΕ εντάσσεται επίσης, πλην όμως τελείως φτωχά και περιορισμένα, στην ερμηνεία 3 περί Συλλογικότητας / Συνεργατικότητας σε συνδυασμό με την τέταρτη ερμηνεία.

Μία από τις πιθανές λύσεις που έχει μικτά χαρακτηριστικά, αναφέρεται στην ερμηνεία 4, όπου επιλεκτικά μετανάστες θα περιορίζονταν σε συγκεκριμένους χώρους εντός των συνόρων (επιχειρήθηκε ανοργάνωτα στα νησιά, πλην όμως δεν εξετάσθηκαν ποτέ άλλες συναφείς λύσεις, όπως ζώνες αναμονής και περιοχές αναμονής, πλοία αναμονής κλπ), μέχρι να αποσταλούν και να αξιολογηθούν τα αιτήματα ασύλου από κάθε χώρα στην οποία θα ήθελαν να μεταβούν (και όχι μόνο από την Ελλάδα).

Στην πολιτική αυτή θα μπορούσε να γίνεται μία πρώτη, ταχεία αξιολόγηση εξέτασης αιτημάτων ασύλου των προσφύγων (και των ευάλωτων προσώπων), έναντι όσων μετακινούνται στη χώρα μας χωρίς να προέρχονται από χώρα όπου κινδυνεύει η ζωή και η ελευθερία τους, για τους οποίους θα έπρεπε να εξετασθούν όλες οι δυνητικές επιλογές ατομικού επαναπατρισμού, εθελοντικού ή μη, με βάση τα περιθώρια που δημιουργούνται (και αναφέρθηκαν) από τα προαναφερθέντα κείμενα.
Print Friendly and PDF
Μοιράσου στο Google Plus
Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, κάντε κλικ εδώ
Η Freepen.gr ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει για τα άρθρα / αναρτήσεις που δημοσιεύονται και απηχούν τις απόψεις των συντακτών τους. Σε περίπτωση που θεωρείτε πως θίγεστε από κάποιο εξ αυτών ή ότι υπάρχει κάποιο σφάλμα, επικοινωνήστε μέσω e-mail.

Για γρήγορη και άμεση ενημέρωση ακολουθείστε μας στο Twitter και στο Google+.