Η ρωσική ναυτική παρουσία στην Μεσόγειο: Ένα διαχρονικό φαινόμενο

Αναδημοσίευση από: huffingtonpost.gr

Νικόλαος Νικολάου
Μεταπτυχιακός φοιτητής στο πρόγραμμα «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές» του Ε.Κ.Π.Α

Ένα από τα αποτελέσματα της συριακής κρίσης (2011-) είναι και η ενίσχυση της ρωσικής παρουσίας στην ανατολική Μεσόγειο. Εκείνη εκδηλώνεται με πολλές μορφές. Μία από εκείνες είναι και η παρουσία στόλου. Όμως, δεν επρόκειτο για ένα νέο γεγονός όπως διδάσκει η ιστορία.

Οι πρώτες προσπάθειες: 18ος αιώνας

Η επιθυμία των Ρώσων να εξέλθουν στην Μεσόγειο θάλασσα ( «θερμά ύδατα») γεννήθηκε γιατί τα λιμάνια στις βόρειες θάλασσες πάγωναν τον χειμώνα και επίσης οι μεσογειακές χώρες προσέφεραν δυνατότητες ανάπτυξης εμπορίου. Υπό τον τσάρο Πέτρο Ι ο οποίος εδραίωσε την κυριαρχία του στην Αζοφική θάλασσα κάτι τέτοιο αποτέλεσε υλοποιήσιμο σενάριο.

Επόμενο βήμα ήταν η κυριαρχία στην Μαύρη Θάλασσα συνθήκη αναγκαία για την πρόσβαση στην Μεσόγειο.Μοιραίο ήταν να συγκρουστεί η ρωσική αυτοκρατορία με την οθωμανική που ήλεγχε τις διεξόδους για το Αιγαίο πέλαγος. Κάτι τέτοιο συνέβη στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα με τον πόλεμο του 1768-1774. Μέρος της σύρραξης ήταν και τα «Ορλωφικά». Επρόκειτο για μια εξέγερση στην Ελλάδα που τότε βρισκόταν υπό την εξουσία του σουλτάνου. Η εξέγερση υποκινήθηκε από την Ρωσία από την αυτοκράτειρα Αικατερίνη ΙΙ που άδραξε την ευκαιρία να υπονομεύσει τους Οθωμανούς και να εξέλθει στο Αιγαίο.

Οι Οθωμανοί απέκλεισαν τα Δαρδανέλλια και η Ρωσία αναγκάστηκε να στείλει πλοία από τον στόλο της Βαλτικής για να άρει τον αποκλεισμό. Πράγματι, η ρωσική αρμάδα έφτασε στο Αιγαίο (1770) όπου πολιόρκησε το φρούριο της Κορώνης, έτρεψε σε φυγή τμήμα του οθωμανικού στόλου στον Αργολικό κόλπο και τον Ιούνιο έφτασε στα μικρασιατικά παράλια. Οι Οθωμανοί αναγκάστηκαν να ναυμαχήσουν στο Τσεσμέ τον Ιούλιο (1770) διότι οι Ρώσοι βρίσκονταν στα νώτα τους. Η ναυμαχία έληξε με ρωσική νίκη. Ακολούθησε τον ίδιο μήνα κι άλλη ναυμαχία στην Χίο πάλι με ήττα των Οθωμανών. Η ρωσική ναυτική παρουσία ήταν αδιαμφισβήτητη. Μάλιστα με την Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) όπου οι Ρώσοι και οι Έλληνες απέκτησαν εμπορικά οφέλη, η ισχύς των Οθωμανών μειώθηκε.

Η ναυμαχια του Τσεσμε (1770)

 

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ivan_Constantinovich_Aivazovsky_-_Battle_of_%C3%87esme_at_Night.JPG

Έμελλε ωστόσο να ξεσπάσει και άλλος πόλεμος μεταξύ τσάρου και σουλτάνου. Στον ρωσο-τουρκικό πόλεμο του 1787-1792, η Ρωσία προσάρτησε την Κριμαία και ενίσχυσε την παρουσία της στην Μαύρη Θάλασσα.

Το αποκορύφωμα: 19ος αιώνας

 

Η ναυμαχια του Αθω.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Battle_of_Athos_1807.jpg

Με την έλευση του 19ου αιώνα η ρωσική επιθυμία δεν θα άλλαζε. Είχαν πετύχει οι Ρώσοι πολλά αλλά με την ολοένα και αυξανόμενη ισχύ τους ήθελαν μεγαλύτερη κυριαρχία στην Μεσόγειο. Έτσι, νέος πόλεμος ξέσπασε κατά του σουλτάνου (1806-1812). Ενώ η Ευρώπη βρισκόταν στην δίνη των Ναπολεόντειων πολέμων πραγματοποιήθηκαν εξεγέρσεις στα οθωμανικά εδάφη. Η Ρωσία ξεκίνησε πολεμική προπαρασκευή και ο σουλτάνος διέταξε τον αποκλεισμό των Στενών από τον οθωμανικό στόλο. Ο τσάρος Αλέξανδρος Ι έδωσε εντολή στον στόλο του να σπάσει τον αποκλεισμό. Τον Μάιο του 1807 διεξήχθη η ναυμαχία των Δαρδανελλίων. Έληξε με ήττα των Οθωμανών. Στην Κωνσταντινούπολη, ο σουλτάνος Σελίμ ΙΙΙ εκθρονίστηκε και ο ρωσικός στόλος εξήλθε στο Αιγαίο. Στην ναυμαχία του Άθω τον Ιούνιο, ο ρωσικός στόλος νικά εκ νέου τους Οθωμανούς. Ως απόρροια, η ρωσική ναυτική παρουσία εδραιώθηκε στο αρχιπέλαγος.

 

Η ναυμαχια του Ναβαρινο
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Russians_at_navarino.jpg

Το 1821 ξέσπασε η ελληνική επανάσταση. Δόθηκε πάλι η ευκαιρία στους Ρώσους να έχουν παρουσία στην ανατολική Μεσόγειο. Το αποκορύφωμα ήταν με την ναυμαχία στο Ναβαρίνο το 1827 εναντίον του τουρκο-αιγυπτιακού στόλου που έληξε με ήττα του τελευταίου. Αν και ο ρωσικός στολίσκος πολέμησε μαζί με τους Βρετανούς και τους Γάλλους έγινε φανερό ότι η Ρωσία θα επηρέαζε τα μεσογειακά ζητήματα. Το γεγονός μάλιστα ότι από κοινού με την Μ. Βρετανία και την Γαλλία είχε λόγο στην ανεξαρτησία ενός μεσογειακού κράτους- της Ελλάδας- αποτελεί μόνο του απόδειξη της ρωσικής ισχύος στην Μεσόγειο.

Με την έλευση της δεκαετίας του 1830 έγινε εμφανές ότι η Ρωσία θα αμφισβητούσε την επιρροή των Βρετανών πρωτίστως και δευτερευόντως των Γάλλων στην ανατολική Μεσόγειο και στο Λεβάντε. Ήδη η ρωσική ναυτική παρουσία ήταν έντονη.


 
Η ναυμαχια της Σινωπης
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Battle_of_Sinop.jpg

Σκοπός της Δύσης ήταν εκείνη να περιοριστεί. Η αφορμή δόθηκε με την νέα ρωσο-τουρκική σύγκρουση. Η καταστροφή του οθωμανικού στόλου στην Σινώπη από τον ρωσικό υπό τον ναύαρχο Νακίμοφ στις 30 Νοεμβρίου 1853 ανησύχησε την Δύση η οποία θέλοντας να διατηρήσει «εν ζωή» την Οθωμανική αυτοκρατορία που θα απέτρεπε την ρωσική κάθοδο αποφάσισε να επέμβει. Ξέσπασε ο Κριμαϊκός πόλεμος (1853-1856) ο οποίος έληξε με ήττα των Ρώσων. Αυτή η εξέλιξη αποδυνάμωσε τον ρωσικό στόλο και μείωσε την απειλή για τα βρετανικά συμφέροντα στην Μεσόγειο. Ο νέος ρωσο-τουρκικός πόλεμος (1877-1878) δεν ενέπλεξε στην Μεσόγειο τον ρωσικό στόλο.

Ο 20ος αιώνας: η συνέχιση της προσπάθειας

Η είσοδος του 20ου αιώνα θα έβρισκε την Ρωσία σε δύσκολη θέση. Εσωτερικός αναβρασμός, ζήτημα εκσυγχρονισμού και η έκρηξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918) θα είχαν ως αποτέλεσμα την διάλυση της ρωσικής αυτοκρατορίας και το τέλος της δυναστείας Ρομανόφ. Ο ρωσικός στόλος ελάχιστη παρουσία είχε στα θέατρα του πολέμου. Η Αντάντ προσπάθησε να βοηθήσει τον τσάρο με το να διανοίξει διάδρομο στα Στενά. Μοιραία στράφηκε κατά των Οθωμανών. Η επιχείρηση στην Καλλίπολη (1915-1916) έληξε με αποτυχία της Αντάντ ενώ ο ρωσικός στόλος περιορίστηκε σε επιχειρήσεις στην Μαύρη Θάλασσα.

Από το 1917 έως και το 1945 η ρωσική παρουσία στην Μεσόγειο ήταν από ελάχιστη έως ανύπαρκτη. Το πιο σημαντικό γεγονός ήταν ότι με τους μπολσεβίκους στην εξουσία και τον επανεξοπλισμό της Ε.Σ.Σ.Δ., η Δύση ανησύχησε και υπογράφηκε η Συνθήκη του Μοντρέ το 1936που έδινε τον έλεγχο των Στενών στην Τουρκία και περιόριζε την ρωσική παρουσία στην Μεσόγειο.

Με την έναρξη της μεταπολεμικής περιόδου που συνέπεσε με την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου και την ανεξαρτητοποίηση των μεσανατολικών κρατών τα δεδομένα άλλαξαν. Η Μόσχα με την παρουσία του 6ου Αμερικανικού Στόλου στην Μεσόγειο ανησύχησε.Έτσι προχώρησε στην σύσταση της 5ης Μεσογειακής Μοίρας. Σκοπός ήταν να αποτελέσει «αντίπαλον» δέος για τους Αμερικανούς και με την απόκτηση ναυτικών βάσεων σε Αίγυπτο και Συρία να αντιπαρατεθεί στο ναυαρχείο των Η.Π.Α. στην Ιταλία. Επίσης, αρμοδιότητα της Μοίρας θα ήταν και η προστασία του σοβιετικού εμπορικού ναυτικού. Η Μοίρα από το 1967 άρχισε να έχει δυναμική παρουσία σε όλες τις μεγάλες κρίσεις και συγκρούσεις. Βέβαια, οι βάσεις της περιορίστηκαν στην Συρία (Ταρτούς) από το 1973 αλλά αυτό δεν μείωσε ιδιαίτερα την παρουσία της. Η μοίρα, τελικά, το 1992 διαλύθηκε και ανασυστάθηκε το 2013 προκειμένου να αποτελέσει την «αιχμή του δόρατος» της ρωσικής ναυτικής παρουσίας στην Μεσόγειο.

Αντί επιλόγου

Η ιστορική αναδρομή μπορεί να ερμηνεύσει την σημερινή κατάσταση και να προβεί και σε προβλέψεις. Ο 21ος αιώνας δεν θα μετέβαλε το ρωσικό ενδιαφέρον. Κατ’ αυτόν τον τρόπο εξηγείται η συνεχής παρουσία ρωσικού στόλου στην Μεσόγειο, η ενίσχυση της βάσης στην Ταρτούς, η εχθρότητα της Δύσης και η επιθυμία του Πούτιν να έχει καλές σχέσεις με τον Ερτογάν. Με άλλα λόγια, η Μεσόγειος αποτελεί περιοχή ζωτικού ενδιαφέροντος για την Ρωσία και λογικά ο ανταγωνισμός της με την Δύση θα ενταθεί. Το ζήτημα είναι να μην εξελιχθεί αυτός ο ανταγωνισμός σε κάποια σύρραξη.

Ενδεικτικές Πηγές

Sozaev Eduard, Tredrea John, Russian warships in the Age of Sail 1696-1860: design, construction, careers and fates, Yorkshire, Seaforth Publishing, 2010.

Whetten L. Lawrence, The soviet presence in eastern Mediterranean, National Strategy Information Center, 1971.

Austin Greg, Muraviev Alexey D., The armed forces of Russia in Asia, London- New York, I.B. Tauris, 2000.

Wang James C. F., Handbook on Ocean politics and law, Connecticut, Greenwood Publishing Group, 1992.

Sir Walter George Phillimore, Three centuries of treaties, peace and their- teaching, Boston, Little Brown and Company, 1919.

McCormick Gordon. H., The Soviet presence in the Mediterranean, Santa Monica, The Rand Corporation, 1987.

Papastratigakis Nicholas, Russian imperialism and naval power, military strategy and the build- up of the russo-japanese war, New York, I.B. Tauris, 2011.

Owen Morgan David G., The fear of invasion: strategy, politics and British war planning 1880-1914, Oxford, Oxford University Press, 2017.

Abulafia David (Ed.), The Mediterranean in history, London, Thames & Hudson Ltd, 2003.

Bruce Anthony, Cogar William B., Encyclopedia of naval history, Chicago- London, Fitzroy Dearborn Publishers, 1998.

Ιστότοπος της εκπομπής « Μηχανή του Χρόνου» www.mixanitouxronou.gr
Μοιράσου στο Google Plus
Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, κάντε κλικ εδώ
Η Freepen.gr ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει για τα άρθρα / αναρτήσεις που δημοσιεύονται και απηχούν τις απόψεις των συντακτών τους. Σε περίπτωση που θεωρείτε πως θίγεστε από κάποιο εξ αυτών ή ότι υπάρχει κάποιο σφάλμα, επικοινωνήστε μέσω e-mail.

Για γρήγορη και άμεση ενημέρωση ακολουθείστε μας στο Twitter και στο Google+.

loading...
loading...